Esta enfermedad tropical ´desatendida´, como sentencia una clasificación de la Organización Mundial de la Salud, lleva tanto tiempo siendo parte de los padecimientos posibles de los mamíferos que habitan las zonas rurales principalmente, que creemos saber algunas cosas al respecto; pero es importante que estemos seguros de lo importante: no hay que aplastar a las chinches.
Le k’oja’anil chagas ku béeytal u k’uchul u kíins máak, jump’éel k’oja’anil yaan ti’ kúuchilo’ob tu’ux jach yaan ooxoj tu’ux chéen jump’íit u k’áaxal ja’, le je’ela’ “mun táan óolta’al” je’elbix u ya’alik u mola’ayil OMS, ku loobiltik millones wíiniko’ob bey xan ku tukulta’ale’ yaanili’ ka yáax káaj u kuxtal wíiniko’ob ti’ u lu’umil Sudamérica. Ba’ax taasik le k’oja’anilo’ u yik’el wáaj u parásitoil T. cruzi yéetel u chi’ibal pik paak’ik, k’ajóola’an xan ich káastelan t’aan beey chinche besucona. Ma’atáan u béeytal u k’exa’al kuxtalil ich k’áax, ba’ale’ tumen to’on wíiniko’on jujump’íitil k bin k luk’sik k’áax ti’ ba’ax bak’ paachtiko’one’, wíiniko’ob, wakaxo’ob yéetel áalak’o’ob ts’o’ok k k’uchulo’on tu’ux ku kuxtal le ik’ela’, ba’ax k’aasike’ ol ma’atech u séeb ila’al wa leti’ le k’oja’anila’; lebetik jach k’a’ana’an k kanáantikekbáaj yéetel ka k k’ajóol le kúuchilo’ob tu’ux yaan le k’oja’anila’.
Li Chagas chamele ja’ jtos tsatsal chamel xp’ol talel buuk no’ox “mu’yuk to bu lek ventainbil”, li muk’ta snailal yich’oj ta venta sk’el chameletik OMS yaloj, li chamel taje ta x-ipaj xchi’uk xil svokol yu’un epal jch’iel jk’opojeletik xchi’uk lamucha jech ilaj yu’un ba’yel totil me’iletik ta vo’ne buch’utik nakajik ta kosilaltike. Taje ja’ ta skoj yu’un ti bik’tal xuvitetik sbi T. cruzi xchi’uk li ts’uts’vanej poch’ ti ja’ ta xkuch talel li chamele. Mu’yuk spajeb li xkuxlejale ja’ xch’ieb li chonbolometike, jech nakastal oy xa sk’elel k’u yelan kuxajtik ta banumile, k’u yelan kuxulitik xchi’uk li yantike, k’u yelan kuxulutik xchi’uk li ts’unbilal chonbolometike, xtak’ xkiltik ti jmoj ta komon oy li jch’iebtike, ti k’usi tsots sk’oplale ja’ ti mu’yuk to lek yilobil sventa xu’ ta jk’eltik ta ora no’ox k’alaluk ti mi xtal li chamele; ja’ yu’un sk’an yabtelanel sventa smakel li chamele xchi’uk yalbel smelolal bu sna’ xp’ol tale ta ora no’ox li chamele.